Психолог блогы

Шын мәнінде, баланың психологқа «баруына рұқсат етілетін» нақты жас мөлшері жоқ. Әр жас кезеңінде психологпен өзара әрекеттесудің өзіндік ерекшеліктері болады.

3–4 жасқа дейін психолог негізінен баланың ата-анасымен жұмыс істейді. Кеңес беру барысында маман ата-аналарға баланың мінез-құлқын, даму ерекшеліктерін түсінуге және онымен дұрыс қарым-қатынас орнатуға көмектеседі. Баламен тікелей жұмыс барысында негізгі әдістердің бірі — бақылау. Психолог баланың әрекетін, мінез-құлқын және түрлі жағдайларға реакциясын бақылайды.
4–6 жастан бастап баламен тікелей жұмыс жасауға болады. Бұл жаста ойын, сурет салу, ертегілер және баланың жас ерекшелігіне сәйкес басқа да әдістер қолданылады.
7–10 жастағы бала психологпен жұмыс барысында белсенді түрде қатыса алады, өз басынан кешкендері туралы айтып, сезімдерін атап, ойларын жеткізе алады. Дегенмен бұл жаста да жұмыстың едәуір бөлігі әңгімелесуден гөрі проективті жаттығулар арқылы жүргізілуі мүмкін.
Жасөспірімдік кезеңнен бастап психологпен жұмыс ересектердің жеке терапиясына көбірек ұқсайды. Дегенмен жоғарыда айтылған барлық жас кезеңдерінде баламен жүргізілетін жұмыстың ерекшелігіне және оның барысына байланысты ата-анамен қатар жұмыс жүргізу де маңызды.

Баланың «Мен өзім!» деуі — әрдайым қырсықтықтың белгісі емес. Ол өзіне сенімді болғысы келіп, бір нәрсені өз бетінше істей алатынын көрсеткісі келеді. Мұндай кезде оның орнына бәрін жасап қоюдың қажеті жоқ. Егер бала өзі істей алатын нәрсе болса, оған мүмкіндік беріп көріңіз. Ал қиындық туындаса, бірден істеп бермей, алдымен: «Көмек керек пе?» деп сұрауға болады. Осылайша бала өзіне деген сенімділігін қалыптастырады және ата-анасының оған сенетінін сезінеді.

Көп жағдайда ата-ана мұны бала олардан қатты алыстап кеткен кезде ғана байқайды. Ал оған дейін бала бірнеше рет сынға, қажетсіз кеңестерге немесе өз сезімдерінің еленбеуіне тап болуы мүмкін. Егер оның әрбір айтқанына «Мен саған айттым ғой» немесе «Оның еш мәні жоқ» деп жауап берсе, келесі жолы бала жай ғана үндемей қалуы мүмкін. Баламен сенімді қарым-қатынас орнату үшін оны жиі тыңдап, бірден бағалауға немесе мәселені шешуге асықпаған дұрыс.

Мәселе әрдайым телефонның өзінде бола бермейді. Кейде бала телефон арқылы жай ғана демалады, достарымен сөйлеседі немесе өзіне қызықты нәрселерді көреді. Бірақ кейде телефон жағымсыз ойлардан алшақтауға, іш пыстыруды немесе жалғыздықты жеңуге көмектеседі. Сондықтан бірден қатаң тыйым салмас бұрын, баланың телефоннан тыс өміріне назар аударған жөн. Оның достарымен араласатын ортасы, қызығушылықтары және ата-анасымен бірге өткізетін уақыты бар ма?

Кейде баланың дөрекі сөйлеуінің артында дұрыс тәрбиенің болмауы емес, оның күшті эмоциялары тұрады. Бала ашулануы, ренжуі, шаршауы немесе өз ойын қорғауға тырысуы мүмкін, бірақ сезімдерін басқаша жеткізуді әлі білмеуі мүмкін. Бұл дөрекілікке мән бермеу керек деген сөз емес. Балаға сабырлы түрде шекара қою маңызды: «Сенің ашуланғаныңды түсінемін, бірақ менімен бұлай сөйлесуге болмайды». Содан кейін оның нақты не нәрсеге ренжігенін түсінуге тырысуға болады.

Тәрбиеге деген әртүрлі көзқарастар, әсіресе ата-анасы белгілі бір ережелер орнатып, ал әжесі оларды үнемі өзгертіп немесе жоққа шығарып отырса, баланы шатастыруы мүмкін. Мұндай жағдайда бала ересектердің әртүрлі талаптарын өз пайдасына қолдана бастауы ықтимал: «Әжем рұқсат береді ғой!».

Бала үшін әртүрлі тәрбие тәсілдеріне бейімделіп, үнемі қайта бағдарлану эмоционалдық тұрғыдан шаршатуы және мазасыздыққа әкелуі мүмкін. Дегенмен баланы кейде еркелетіп, оған бір нәрсеге рұқсат беру – өздігінен проблема емес. Ең бастысы, маңызды мәселелерде ересектер ортақ ережелерді ұстанып, баланың көзінше тәрбиеге қатысты пікірталасқа түспеуі қажет.

Балаға бірдей ойлайтын ересектер емес, түсінікті шекаралар мен тұрақтылық сезімі қажет.

Балалар мұндай жағдай туралы ата-анасына әрдайым айта бермейді. Дегенмен назар аударуды қажет ететін белгілі бір белгілер бар: бала мектепке барғысы келмейді немесе үйде қалуды сұрайды; тұйықталып, өз күнінің қалай өткенін аз айта бастайды; оқуға деген қызығушылығы күрт өзгеріп, оқу үлгерімі төмендейді; ашуланшақ болып кетеді немесе себепсіз жиі жылайды; құрдастарымен қарым-қатынас жасаудан қашқақтайды, серуендеуге немесе қосымша сабақтарға баруды тоқтатады; өзі туралы жағымсыз пікірлер айта бастайды: «Мен ешкімге керек емеспін», «Менімен ешкім дос болғысы келмейді».

Әрине, аталған белгілердің болуы баланың мектепте буллингке ұшырап жатқанын тікелей білдірмейді. Алайда бұл баланың өзін жайсыз сезініп, күйзелісті бастан өткеруі мүмкін екенін көрсететін маңызды алаңдатушы белгілер.

Егер бұған нақты себептер болмаса, бұл ата-ана мен бала арасындағы қарым-қатынастың бұзылғанын білдірмейді. Көбінесе бұл жасөспірімдік кезеңде баланың басымдықтары мен өмірлік бағдарларының өзгере бастауымен байланысты. Осы кезеңде құрдастарының мойындауы мен қабылдауы жасөспірімнің өмірінде маңызды орын алады. Жасөспірімдер бір-бірінен өздеріне қажетті қолдау мен түсіністікті таба бастайды. Сондықтан кейбір жеке сырларын ата-анасынан гөрі достарымен бөлісуі – осы жастағы табиғи даму ерекшеліктерінің бірі.

Балаға әрдайым қатал дауыс емес, оны алдымен тыңдайтын ересек адам қажет.

Оқығысы келмеуінің артында көбіне жалқаулық емес, қателесуден қорқу жатады.

Агрессия - мәселенің өзі емес. Ол баланың ішінде жиналған ауыр сезімдердің белгісі.