Саналы азамат - сапалы ұлт!

Бірақ біз күнделікті өмірде мынадай сұрақ қоямыз ба: «Біздің қоғамымыз неге мұндай? Неге заңдар дұрыс жұмыс істемейді? Неге айналамызда жемқорлық, мәдениетсіздік, бір-біріне деген мейірімсіздік көп?» Біз үкіметті, жүйені, көршіні, мектепті айыптауға шеберміз.

Алайда, ағылшын жазушысы Оскар Уайльд: «Қоғам — бұл жеке адамдардың айнадағы шағылысы ғана» деген еді. Егер айнадағы бейне қисық болса, айнаны сындырғаннан не пайда? Егер біз сапалы ұлт болғымыз келсе, біз ең алдымен өз бойымызда Саналы Азаматты тәрбиелеуіміз керек. Бүгін біз сыртқы форманы емес, ішкі адами құндылықтарымызды айнаға салып қараймыз.

Грек философы Аристотель өзінің «Никомах этикасы» еңбегінде: «Мемлекеттің ең басты мақсаты — азаматтарды қайырымды әрі ізгі ету» дейді. Егер азаматта моральдық құндылық болмаса, білімнің де, байлықтың да құны көк тиын.

Дәл осы ойды ұлы Абай өзінің он сегізінші, он тоғызыншы қара сөздерінде тереңдетіп, «Толық Адам» формуласын шығарды. Абай айтады: «Ақыл, қайрат, жүректі бірдей ұста, сонда боласың елден бөлек».

Егер адамда Ақыл мен Қайрат болып, бірақ Жүрек (адамгершілік, мейірім) болмаса – ол ақылды қылмыскерге, жемқорға айналады.

Егер адамда тек Жүрек болып, Ақыл болмаса – ол байғұс, сорлы, біреудің ырқында кететін мәңгүртке айналады.

Саналы азамат дегеніміз – тек дипломы бар, заңды жатқа білетін адам емес. Саналы азамат – өз іс-әрекетін Абай айтқан жүрек сүзгісінен, мораль мен Адамгершілік өлшемінен өткізе алатын тұлға. Сапалы ұлт – дипломы көп ел емес, Ары таза адамдары көп ел!

1982 жылы америкалық социологтар криминологияда әйгілі «Сынған терезелер» теориясын ашты. Оның мәні неде?

Егер ғимараттың бір терезесі сынса және оны ешкім жөндемесе, аз уақыттан кейін сол үйдің бүкіл терезелері шағылады. Өйткені қоғамда «мұнда жауапкершілік жоқ, бәріне болады» деген бейсаналық сигнал пайда болады.

«Мен патриотпын, мен елімді сүйемін!» деп жиі айтамыз, бірақ ту түбінде тұрып сурет түскенімізбен, темекінің тұқылын жерге лақтыра саламыз. Көлік айдағанда бағдаршамның қызылына өтіп кетеміз, кезекті бұзып килігеміз, табиғатқа шыққанда артымыздан қоқыс қалдырамыз.

Алайда Отанды сүю – трибунада айқайлау емес! Азаматтық сана – өз аулаңнан, өз көшеңнен, сынған терезені жөндеуден басталады. Егер сен кішкентай ережені бұзсаң, сен сапалы ұлттың іргетасына алғашқы жарықшақты түсірдің деген сөз. Саналы азамат – бұл майда-шүйде сияқты көрінетін, бірақ ұлттың тағдырын шешетін күнделікті тұрмыстық мәдениет.

Бүгінгі заманда азаматтық санамызға ең үлкен қауіп қайдан төніп тұр білесіздер ме? Ақпараттық шуылдан!

Біз қазір клиптік ойлау (clip thinking) заманында өмір сүріп жатырмыз. 15 секундтық видеолар, арзан сенсациялар, желідегі дау-дамайлар біздің миымызды шаршатты. Біз терең мәтіндерді оқудан, күрделі кітаптарды талдаудан қаштық.

Абай өзінің он сегізінші қара сөзінде: «Адам баласы адам баласынан ақыл, ғылым, ар, мінез деген нәрселермен озбақ. Текпен, байлықпен, келбетпен емес» дейді.

Саналы азамат – бұл ақпараттық гигиенаны сақтай білетін адам. Сен не оқысаң – соған айналасың! Егер сенің күнделікті тұтынатын ақпаратың арзан хайп пен өсек болса, сенің санаң да арзан болады. Егер сен ұлы ойшылдарды, классикалық әдебиетті, терең философияны оқысаң – сенің санаң сапалы болады. Сапалы ұлтты – тек терең оқитын, аналитикалық ойлай алатын, сыни ақылы бар азаматтар ғана құрайды.

Формула: Саналы Азамат → Әділетті Қоғам → Сапалы Ұлт

Физикада «Толқын эффектісі» (Ripple effect) деген ұғым бар. Тынық суға кішкентай тас лақтырсаң, оның толқыны бүкіл айдынға таралады.

Саналы Азамат деген кім?

Ол – пара бермейтін және пара алмайтын адам;

Ол – өз ісін кәсіби, адал айналысатын мұғалім, дәрігер, құрылысшы немесе шенеунік;

Ол – көшеде қоқыс тастамайтын, өзгенің еңбегін бағалайтын тұрғын;

Ол – кітап оқитын, ұлттық мұрасын ардақтайтын, баланы саналы етіп тәрбиелейтін ата-ана.

Сіз өзіңізді өзгерткен сәтте – отбасыңыз өзгереді. Отбасыңыз өзгерткенде – көршіңіз өзгереді. Көршіңіз өзгерткенде — бүкіл ұлт өзгереді!

Қазақты сапалы ұлтқа айналдыратын сырттан келетін құтқарушы емес. Қазақты сапалы ұлт ететін – дәл осы залда отырған сіз бен біз! Өзгерісті өзіңнен баста, арыңды таза ұста, Саналы Азамат бол!